Mahfi Eğilmez: Türk Parası Kıymetini Koruma(ma) Kanunu

*Mahfi Eğilmez

1929 yılında başlayan Büyük Depresyon kapitalist dünyayı alt üst etti. Başta ABD ve Avrupalı ülkeler olmak üzere kapitalist sistem içinde yer alan bütün ülkeler, hatta bir dereceye kadar Sovyetler Birliği de bu büyük krizden etkilendi. Krizin, iktisada tesirini düşürebilmek için bütün ülkeler birtakım tedbirler aldı. Türkiye’nin aldığı tedbirlerden birisi de 20 Şubat 1930 tarihli 1567 sayılı Türk Parası Değerini Müdafaa Hakkında Kanunun yürürlüğe konulmasıydı. Kanun; hükümete ulusal paranın bedelindeki dalgalanmayı tedbire açısından cezai yaptırımlarla desteklenen düzenleyici karar alma yetkisi tanıyor ve unsur olarak sermaye hareketlerini ağır biçimde kısıtlıyordu. Kanunun birinci unsuruyla; döviz, tahvil, pay senedi, pahalı madenler ve taşlar, bunlardan yapılmış her türlü eşya ve kıymetler ve ticari senetlerle ödemeyi sağlayan her türlü araç ve dokümanların memleketten ihracı yahut memlekete ithalinin düzenlenmesi ve sonlandırılması konusunda bakanlar heyeti yetkili kılınıyordu (günümüzde yetki Cumhurbaşkanına aittir.)

1567 Sayılı Kanun, tıpkı bütçe kanunları üzere, öbür kanunlardan farklı bir yapıdaydı: (1) Birinci çıktığında üç yıl vadeli olarak çıkmıştı. Üç yılın sonunda yürürlükten kalkacaktı (bütçe kanunu da bir yıl periyodiktir.) Ne var ki her mühlet bitiminde uzatılarak yürürlükte kalmaya devam etti ve yürürlük müddeti 25.2.1970’den itibaren süresiz uzatılarak geçicilik niteliği kaldırılmış oldu. (2) 1567 Sayılı Kanun, yasama yetkisini bir ölçüde, yürütmeye devreden bir yetki kanunudur. Kanunla genel çerçeve çizilmiş ve bu çerçevede kararlar alınması konusunda yetki hükümete (günümüzde Cumhurbaşkanı) devredilmiş durumdadır (bütçe kanunu da bir yetki kanunudur. Ne var ki bütçe kanunuyla verilen yetki gelirlerin toplanması ve harcamaların yapılmasıyla sonludur. Halbuki 1567 sayılı kanunla verilen yetki, aksiyonların hudutlarının çizilmesi, cezaların uygulanması üzere son derecede geniş bir alanı kapsıyor.)

Zamanında birçok ülke benzeri kanunlar uygulamış, ikinci dünya savaşından sonra bu yetkileri kaldırarak kambiyo rejimini derece derece serbestleştirmişlerdi. Türkiye’de bu özgürleşme 1990’ları buldu. 7 Ağustos 1989 tarihinde Türk Parası Değerini Muhafaza Hakkında 32 Sayılı Karar, 1567 Sayılı Kanunun hükümete verdiği yetkiye dayanılarak, yürürlüğe kondu. Bu karar; 1567 Sayılı Kanun ile yurda ithali ve yurttan ihracı kısıtlanan (hatta bir manada yasaklanan) döviz, tahvil, pay senedi, bedelli madenler vb. ithal ve ihracını özgür bıraktı. Böylelikle Türkiye, sermaye hareketlerinin yasaklanması/kısıtlanmasından sermaye hareketlerinin hür bırakılmasına geçmiş oldu. Bu kararla Türkiye’deki şahısların, kurumların döviz bulundurmaları, deviz hesabı açabilmeleri, yurt dışına döviz transferi, pahalı madenlerin, taşların ihraç ve ithali, ihracat bedellerinin tasarrufu hür bırakılmış oldu. TL’nin yabancı paralar karşısındaki pahası konusunda yetki Merkez Bankasına verildi. Böylelikle TL, konvertibl para haline geldi.[i]

Merkez Bankası, vakit içinde kur belirleme yetkisini piyasaya terk etti ve kurlar piyasada arz ve talebe nazaran belirlenir oldu. Bununla birlikte Merkez Bankası, kurlara, çok dalgalanmaları önlemek hedefiyle ortada bir müdahale ediyordu (müdahaleli özgür kur.) Vakit içinde bunu da bıraktı ve böylelikle dalgalı kur rejimine geçildi (bugün buradan geri gelerek yine müdahaleli özgür kur rejimine dönmüş bulunuyoruz.) Bugün ayrıyeten özgürlükleri kısıtlayan çeşitli düzenlemeler ve uygulamalar da yapılıyor. Bunların kıymetli bir kısmı rastgele bir düzenlemeye dayanmadığı, hükümet yönlendirmesiyle yapıldığı için sistem birinci bakışta zedelenmiş görünmüyor. Bankaların döviz alış ve satış kurları ortasındaki farkı kabul edilebilir ölçülerin üzerinde açmış olmaları, merkez bankası ve kamu bankalarının piyasaya daima döviz satarak kuru düşük tutmaya çalışmaları bunların örnekleridir. İhracat gelirlerinden merkez bankasına devredilecek ölçülerin artırılması üzere kimi düzenlemeler mevzuat değişikliğiyle getirilmiş olsa da bunlar örneğin rezervleri artırmak üzere bir münasebete dayandırıldığı için sermaye hareketlerinin özgürlüğünü ve TL’nin konvertibilitesini etkilemiş kabul edilmiyor. Meğer aslında bütün bu uygulamalarda sermaye hareketlerinin hürlüğü önemli biçimde zedelenmiş bulunuyor. 

Bu uygulamalara ve düzenlemelere rağmen ortada güya Türk Parasının Değerini Muhafaza Kanunu değil de Türk Parasının Kıymetini Korumama Kanunu varmış üzere TL her geçen gün biraz daha kıymet yitiriyor (veriler için kaynak: https://www.bloomberght.com/doviz/dolar.)


Bu yazı Mahfi Eğilmez’in ferdî blogundan alınmıştır